“Hoe zit dat nou met Zwarte Piet, waar komt hij eigenlijk vandaan?” Die vraag werd Frits Booy zo vaak gesteld, dat hij besloot er maar eens een onderzoekje aan te wijden. Booy, oud-leraar Nederlands en bestuurslid van de Stichting Nationaal Sint Nicolaas Comité, onderzocht tientallen oude boeken en ontdekte de meest vreemde en angstaanjagende figuren. Hij publiceerde er een boekje over: ‘Op zoek naar Zwarte Piet’.
De Zwarte Piet zoals Nederland hem nu kent, is in de loop der eeuwen nogal veranderd van uiterlijk en karakter. Frits Booy zet een aantal theorieën op een rij en probeert antwoord te vinden op vragen over zijn herkomst. Maar al in de inleiding blijkt dat ook hij het mysterie van Zwarte Piet niet helemaal zal ontsluieren.
Satan
Booy onderscheidt in zijn boek zes verklaringstheorieën over Zwarte Piet. In de christelijke theorie bijvoorbeeld heeft de in de Middeleeuwen allesoverheersende Katholieke Kerk het dualisme ingesteld om haar meest wezenlijke functie te benadrukken: het Goede tegenover het Kwade. Dit werd door menselijke figuren voorgesteld in de figuur van een witte, of in het wit geklede mens; het kwade was een zwarte of in het zwart geklede bokkenfiguur: Satan of de duivel. Van de duivel (die toen ook Pietje Pek of Zwarte Piet werd genoemd) geloofde men dat hij bij stervelingen via de schoorsteen de weg van het geestenrijk naar de mensenwereld binnendrong. De heilige Nicolaas van Myra (lees:De man uit Myra is verhuisd) vocht met de duivel en won. Sint Nicolaas hield daarna de duivel aan een ketting in bedwang.
Ongeloofwaardig
Volgens Booy zijn er ook minder geloofwaardige verklaringen te vinden in de literatuur. Zo beweert een schrijver in 1948 dat de bisschop van Myra een Ethiopische slaaf had, die christen was geworden en die hij Piter noemde. Nicolaas gaf hem de vrijheid, en uit dankbaarheid hiervoor bleef deze Piet zijn leven lang in dienst van de bisschop. Een aardig verhaal, vindt Booy, maar hij kan er in geen enkele oude bron over bisschop Nicolaas iets over terugvinden.
Wat de meeste theorieën gemeen hebben, is dat Zwarte Piet bepaald geen lieverdje was en kinderen flink angst aanjoeg. Vooral in de rooms-katholieke landen buiten Nederland en Vlaanderen werd Sint Nicolaas, al vanaf de 15e eeuw, begeleid door een donkere en schrikwekkende figuur, die dreigde met roe en zak. Deze figuur, die stoute kinderen met een roe afranselde, werd gebruikt als opvoedkundig middel. Zo werd Sint in Oostenrijk in de 17e eeuw vergezeld door een duivel, genaamd Krampus. Deze sleepte met kettingen en had een roe bij zich.
Hardhandig
Een opmerkelijke afbeelding in het boek van Booy is die van een goedheiligman die eigenhandig een kind op de billen mept met een (Spaans?) rietje. De ouders zitten aan tafel toe te kijken. “Ook Sinterklaas was een lange periode nogal een heftige figuur”, vertelt Frits Booy. “In sommige oude versies was hij echt een boeman en ramde hij er flink op los.” Vanaf de 16e eeuw tot circa 1840 was Sinterklaas, zo blijkt uit de onderzochte literatuur, tamelijk hardhandig. Daar kwam in de 19e eeuw kritiek op. “Onderwijzers, pastoors en dominees vonden het te ver gaan. Een bisschop die zó tekeer ging, dat kon natuurlijk niet.” Geleidelijk aan veranderde het karakter van de Sint in de vriendelijke oude man die we nu kennen. “Ik vind die oude Zwarte Pieten veel interessanter, het is puur iets uit de Middeleeuwen. Die strijd tussen goed en kwaad, dat boeit me. De Piet van nu is wel leuk en aardig, maar toch een stuk oppervlakkiger. Kinderachtig!”, zegt de oud-leraar Nederlands.
Schoolmeester
Dat het allemaal wat braver en oppervlakkiger is geworden, is voor een deel te wijten aan het werk van een leraar uit de 19e eeuw. In 1848 schreef de Amsterdamse schoolmeester Jan Schenkman het kinderboek ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’. Hierin verschijnt de knecht in een fraai kostuum en gedraagt hij zich beheerst in vergelijking met zijn duivelse buitenlandse collega’s. Booy: “Schenkman heeft van alles verzonnen: die kleren, een soort pyjamabroek en blote voeten.” Het boek bevat afbeeldingen van Zwarte Piet, zoals die nu nog steeds afgebeeld wordt.
Discriminerend
Hoewel Piet in de 19e eeuw minder agressief was, bleef hij de kinderen nog lang schrik aanjagen met zijn verschijning. “Wie herinnert zich niet vroeger bang te zijn geweest voor Zwarte Piet?” Toch vindt Booy dat de knecht zich heeft ontwikkeld tot een beetje een onnozele hals. “Hij begon met dat gedrag een paar decennia geleden ook weerstand op te roepen. Het zou discriminerend zijn en niet passen in de multiculturele samenleving.” Maar als Zwarte Piet zich niet al te sullig gedraagt, dan is er wat Booy betreft niets aan de hand.
Na Booys onderzoek is uiteindelijk nog steeds niet met zekerheid vast te stellen waar de knecht nou écht vandaan komt. Dat mysterie zal dus voorlopig blijven bestaan. Wel kan hij concluderen dat Zwarte Piet vanwege zijn kindvriendelijke gedrag en gevarieerde rol is uitgegroeid tot een verrijking van het Sinterklaasfeest. Kortom: ‘Lang leve Zwarte Piet!'
