Sinterklaas is veel meer dan pepernoten, stoomboten en surprises. Hij bestaat al 17 eeuwen en in die tijd heeft hij voor heel Europa veel betekend. Dit werd vorig jaar duidelijk op een expositie in het Catharijneconvent in Utrecht. Na zijn aankomst in Nederland nam de goedheiligman ook zelf een kijkje in het museum.
De expositie bestond uit een verzameling kunstwerken en sinterklaasparafernalia uit musea en van particulieren. Sommige stukken dateren uit de 15e eeuw. Via de gekozen werken leerde de bezoeker de Sint echt kennen: van de historische heilige tot de hedendaagse kindervriend.
 ‘Zittende Sint-Nicolaas’: Houten sculptuur (15e eeuw) van de Gemeente Valkenswaard. | Kindermoord De legende die heel vaak wordt afgebeeld wordt in verband met de heilige Nicolaas is ‘de redding van drie jongens’. Drie schooljongens kregen van een herbergier onderdak aangeboden. Toen ze sliepen sneed de herbergier de jongens aan stukken en stopte ze in een vat met de bedoeling hun vlees later aan zijn gasten voor te zetten. Toevallig logeerde Sint Nicolaas ook bij de herbergier. Hij wekte de jongens weer tot leven. Zo kwam hij te boek te staan als beschermheer van kinderen. |
 Gedeelte van ‘De legende van de drie meisjes’: Tempera op paneel (1425), Vaticaanse Musea. | Beschermheer ongehuwde vrouwen Sint Nicolaas is ook beschermheer van ongehuwde vrouwen. De legende gaat als volgt: een verarmde edelman met drie ongehuwde dochters had geen geld om hun bruidsschat te betalen. De jonge Nicolaas gooide daarom ongezien drie goudklompjes door het raam, zodat elk van de drie dochters kon trouwen. Men denkt dat hier de traditie van het strooien vandaan komt. Tegenwoordig strooien Pieten ongezien pepernoten de kamer in. |
 ‘Miniatuur van de Heilige Nicolaas’: (1500-1510), Museum Catharijneconvent. | Sterfdag De meeste mensen zullen zeggen dat 6 december de verjaardag is van Sinterklaas. Fout. Het is eigenlijk zijn sterfdag die gevierd wordt. Op deze dag werd Sinterklaas heilig verklaard. Maar ja, hoe leg je dit aan kinderen uit? Vandaar dat 6 december (in Nederland 5 december) gevierd wordt als Sints verjaardag. Hij leeft immers al eeuwenlang. |
 ‘Het Sint-Nicolaasfeest’, olieverf op paneel, Jan Steen (1668), Museum Boijmans van Beuningen. (De katholieke versie hangt in het Rijksmuseum) | Sinterklaas verboden Met de komst van de Reformatie in de 16de eeuw werd een eind gemaakt aan het vereren van heiligen. Dit verbod trof ook Sint Nicolaas. Zijn feestdag verdween, ook in Nederland, maar geheel tegen de wens van de overheid in ging men in huiselijke kring door met het vieren van zijn ‘verjaardag’, zowel bij protestanten als katholieken. Een eeuw later schilderde Jan Steen twee bijna identieke taferelen. Op het ene is een protestantse sinterklaasviering te zien (klein meisje krijgt bisschopskoek) en op het andere een katholieke (klein meisje krijgt een Johannes de Doper-pop). |
 Detail van ‘Het Sint-Nicolaasfeest’, olieverf op paneel, Jan Steen (1668), Museum Boijmans van Beuningen. | Schoenen en sokken Men vermoedt dat de traditie van schoenen zetten te maken heeft met liefdadigheid van de kerk nog vóór de Reformatie. Schoenen waren duur en armere mensen konden ze zich niet veroorloven. Daarom liet men zijn versleten schoenen bij de kerk staan zodat de armen ze konden meenemen. Soms werd wat eten of geld als extraatje in de schoen gestopt. Op een schilderij van Cornelis Dusart (‘De Sint-Nicolaasmorgen’ uit 1687) wordt de sinterklaasviering van een arm gezin afgebeeld. Daarop is te zien dat niemand schoenen heeft. Cadeaus worden om die reden in een sok gestopt. (Wellicht een connectie met ‘hanging stockings’ in de VS?) |
 Koekvrijster | Sinterklaas en de liefde Sinterklaas en Valentijnsdag: nu twee aparte feestdagen, maar dat was vroeger niet zo. Omdat Sinterklaas ook de beschermheer is van ongehuwde vrouwen bezorgden stille aanbidders in de 17de eeuw op pakjesavond verrassingen - vaak speculaasvrijers - bij meisjes wier hart zij hoopten te veroveren. |
 ‘Nicolaas de wonderdoener’: Russisch Icoon (19e eeuw), Ikonenmuseum Kampen | Van Advocaten tot Zeelieden De meeste mensen kennen Sint Nicolaas als beschermheer van kinderen. Maar hij is beschermheer van heel veel anderen: van advocaten, bakkers, bankiers, boeren, gevangenen, kooplieden, leraren, zeelieden, … |
 ‘De aankomst van Sint-Nicolaas’: Prent uit Jan Schenkman ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’. Collectie Wim Theunissen. | Hoezo Spanje? Sinterklaas is geboren in Myra, Turkije en begraven in Bari, Italië. Waarom komt hij dan ieder jaar uit Spanje? Dit heeft alles te maken met een prentenboek van Jan Schenkman, waarin hij in detail allerlei sinterklaastradities beschrijft en zelf twee details toevoegt: de aankomst per stoomboot uit Spanje en Zwarte Piet. Het boekje verscheen in de 19de eeuw. Schenkmans versie van de sinterklaastradities werd zo populair dat de Sint voor het eerst in 1934 officieel per stoomboot in Nederland arriveerde. Nu zijn de aankomst per stoomboot en Zwarte Piet niet meer weg te denken. |
 | Het boek over Sinterklaas In verband met de expositie is ‘Het Sinterklaas boek’ uitgebracht; een klein boekje waarin het ontstaan van de tradities aan de orde komen en waarin de vieringen uit het verre en nabije verleden in beeld worden gebracht. Er staan ook veel reproducties in met afbeeldingen van legendes over Sint Nicolaas. ISBN: 978-90-400-8648-9, 352 pagina's, Uitgeverij Waanders, €14,95. |
En verder
Ga voor meer informatie naar: www.catharijneconvent.nl.
Op een speciale website www.sintnicolaasopbezoek.nl zijn persoonlijke herinneringen te lezen en foto's te zien van sinterklaasvieringen die vaak tientallen jaren teruggaan.
